2.Wat is de relatie van de Avonturier tot Literatuur?

Voor de avonturier is literatuur een manier om te ontsnappen aan de realiteit van alledag. Ook is het een manier om het sublieme te ervaren, als een ervaring die door de literatuur vanuit een bepaalde afstand, zonder risico te lopen, de avonturier kan bereiken. Literatuur is tevens een manier om een andere invalshoek te verkrijgen op de wereld. Literatuur is een manier om een avonturier te zijn: ook al heb je de middelen niet om verre reizen te maken en avonturen mee te maken, literatuur kan als middel dienen om dit alsnog te ‘beleven’. Literatuur dient ook als inspiratiebron voor de avonturier. Doordat de avonturier zich kan identificeren met de figuren in een boek, ontstaat de mogelijkheid van nieuwe perspectieven. Hierbij beperkt dit zich niet tot fictie, ook non-fictieve boeken bieden manieren om dingen te beleven en te leren over een andere tijd of andere wereld.

3. Wat voor vragen zou de Literatuurwetenschapper als Avonturier stellen?

• Hoe verhouden andere culturen in boeken die ik lees zich tot de cultuur waarin ik leef?
• Wat voor emoties maakt een tekst los?
• Hoe kan de schrijfstijl van het boek de ervaring vergroten?
• Hoe is de stijl van avonturistische romans veranderd door de tijd heen?
• Op welke manier leer ik iets uit de ervaringen in de tekst?
• In welke tijd is het geschreven?
• Vanuit welk perspectief en/of context is een boek geschreven? (om de ervaring te vergroten)
• Hoe kan literatuur grensverleggend zijn?

4. Analyseer William Gibsons Neuromancer (frag.) vanuit het perspectief van de literatuurwetenschapper als avonturier (300-400 woorden).
De avonturier leeft mee met de hoofdpersonages en hoe zij zich ontwikkelen binnen het verhaal. In het verhaal is Case de protagonist. Molly is een foil; haar technische kant versterkt het niet-technische van Case. Evenals een avonturier probeert Case te ontsnappen uit de harde realiteit. Dit doet hij door weg te dromen. Hij denkt aan reizen die hij vroeger gemaakt heeft. Dit wordt door flashbacks bewerkstelligd. Case wordt door tastbare objecten in de wereld herinnert aan ervaringen uit het verleden. De avonturier zou dit beschouwen als een manier om ervaringen uit het verleden te beleven.

De tekstfragmenten hebben veel flashbacks. Case wordt neergezet als cowboy, outlaw en einzelgänger. Door de term ‘silent combat’ wordt verwezen naar een gevecht in zijn hoofd. Hij heeft in de put gezeten, een soort verslaving gehad. Zijn oude lichamelijke afhankelijkheid is vervangen door een nieuwe afhankelijkheid. Hij is altijd al een avonturier geweest, een cowboy die zijn eigen ding doet. Ze hadden betere mensen kunnen gebruiken. Doordat Case al grensoverschrijdend is geweest, wordt hij uitgekozen en kan hij deze taak volbrengen, daarom gebruiken ze hem.

De antagonist, Armitage, zou zakjes met gif in zijn lichaam hebben geplaatst. Case moet een opdracht uitvoeren en alleen als hij hierin slaagt, wordt hij gered. Net als in meeste avonturenromans, moet iemand op avontuur gaan.
Case wordt echter onder dwang gezet. Chantage is het conflict in het verhaal, waarbij Armitage is villain. Er is een aanwezig verschil tussen de echte wereld en de andere wereld. Echte wereld wordt omschreven als thuis, de andere wereld als cyberspace.

Alle beschrijvingen komen voort uit de hoofdpersoon, uit Case. Het vertelperspectief zorgt voor Case als een round character, hij blijft moeilijk te beschrijven. Dit zorgt ervoor dat de lezer zich makkelijker kan identificeren, omdat je hem probeert te begrijpen. Het onbekende speelt een belangrijke rol in de lezerservaring. De tijdspanne is niet duidelijk, doordat gebeurtenissen elkaar snel opvolgen. Er zijn veel opsommingen en wisselingen van scènes. Niet alleen de actie, maar ook de stijl van schrijven zorgt voor een adrenalinekick, een grensverleggende ervaring en spanning. Hierdoor ligt de focus op de ervaring, die belangrijk is voor de avonturier. Omdat het boek een nieuw genre is, is het grensverleggend en de schrijver is zelf ook avonturier in het uitwerken van dit boek, hij kon een totaal nieuwe wereld creëren. Het verhaal draait meer om de wereld dan om de personages, maar wordt totaal vanuit Case beschreven. De nieuwe woorden, de twee werelden, de wisselingen van scènes, wordt je als lezer gedwongen een nieuwe wereld in te gaan. Het plot is minder voorspelbaar door de gedwongen keuze, er zou altijd iets kunnen gebeuren waardoor het verhaal een nieuwe draai krijgt. Case is gedwongen, maar hij weet niet door wie en met welk doel, dus er is een totale onvoorspelbaarheid. Je moet als lezer meegaan in het verhaal om dingen te ontdekken. Door al deze aspecten kan het verhaal ook bizarre aspecten en elementen bevatten en het plot bizarre wendingen nemen. Het verhaal is moeilijk te doorgronden, zowel door de aanwezigheid van round characters als een wereld die overweldigend is. Het zijn complexe figuren in een complexe wereld.

Het sublieme (in het gebruik van Burke) is ook aanwezig in het verhaal. Er zijn gevoelens van angst, door de gifzakjes, maar je weet dat het een boek is. De omgeving wekt ook angst op. Dit zorgt ook voor een bepaalde suspense.

—————————————————————————————————————–

+ Gebruik van de concepten

De avonturier is egocentrisch; hij is met zichzelf bezig en erg zoekende. Toch is de avonturier ook te zien als een sociaal type, hij ontmoet veel nieuwe mensen/culturen maar wil zich daar niet aan binden. De avonturier gaat op zoek naar controversiële onderwerpen.

De avonturier komt met nieuwe interpretaties en is breed georiënteerd. Hij heeft brede interesses en veel verschillende materialen die hij inzet. De avonturier is ook innovatief; hij weet het materiaal – door anderen gebruikt- op een andere, nieuwe manier in te zetten en op meerdere manieren toe te passen. Dit leidt tot nieuwe interpretaties, een kanttekening is echter dat iedereen een andere interpretatie heeft en dit niet specifiek is voor de avonturier. De avonturier reflecteert op hoe hij te werk gaat. De avonturier gaat op zoek naar nieuwe perspectieven.

2.Wat is de relatie van de Avonturier tot Literatuur?

De avonturier gebruikt zijn fantasie om tot een interpretatie te komen. Hij bekijkt veel verschillende literatuur en is daarbij kritisch. Hij stelt vragen als: Wat is goed aan de literatuur? Wat kan ik met deze literatuur? De nieuwe ontdekkingen en ervaringen zullen hem een beter mens maken omdat de ervaringen verrijkend zijn voor hun denkwereld. Dit geldt voor zowel de lezer, als voor de auteur. De literatuurwetenschapper als avonturier maakt mentale reizen samen met de personages uit de literatuur en doet op die manier nieuwe ervaringen op. Deze reis wordt bepaald door zowel lezer als auteur. Je hebt namelijk als lezer en als schrijver eigen inzichten/referentiekader. De lezer zal zich kritisch opstellen en vragen: Wat is waar en wat niet? De literatuurwetenschapper zal op zoek gaan naar de auteursintentie. Waarom formuleert een auteur iets op een bepaalde manier? Klopt het wat er in het boek staat?

De literatuurwetenschapper probeert de achterliggende gedachte te achterhalen. Hij moet passie en gevoel hebben en zijn fantasie leggen in het materiaal. Hier ontstaan echter ook andere vragen en moeilijkheden: Wat is nog de fantasie van de lezer? Wat legt de lezer in het werk en wat de auteur?

De avonturier laat zich niet bepalen door anderen in zijn interpretatie. Hij kan ook andermans meningen verzamelen en daar weer een beeld van vormen maar dat beeld is nooit af. De literatuurwetenschapper heeft echter wel zijn of haar referentiekader of zijn/haar emoties die een rol spelen bij een interpretatie. Je leest een werk namelijk nooit twee keer op dezelfde manier en ook de auteur heeft meerdere intenties met zijn tekst. Er zit namelijk gelaagdheid in een verhaal. De opvattingen en emoties van een auteur lopen over in het verhaal. De auteur wordt namelijk ook zelf beïnvloed.
Als lezer moet je openstaan voor nieuwe dingen en de belevenissen, intenties/boodschap van de auteur meenemen in je analyse. Ervaring staat boven kennis. De ervaring is de kern, de zoektocht naar het nieuwe geeft de avonturier een kick.

De avonturier stelt nieuwe vragen en verwerft op die manier nieuwe inzichten. Hij is heel erg kritisch. Hij stelt geen oppervlakkige vragen, daar gaat hij doorheen. Hij stelt zich kritisch op t.o.v. van mede literatuurwetenschappers en neemt geen genoegen met hetgeen dat er al is. De avonturier ziet diepgang in iets nieuws hij heeft een eigen manier van zoeken. Diepgang verkrijgt hij in nieuwe gebieden en door meer kennis.
Hij wil de gangbare manier van onderzoeken aanpassen of nieuwe manieren van onderzoek bedenken.

3.Wat voor vragen zou de literatuurwetenschapper als avonturier stellen?

• Wat is avontuurlijke literatuur?
• Hoe beïnvloedt de schrijver de cultuur?
• Welke toegevoegde waarde heeft literatuur t.o.v. de maatschappij?
• Welke inzichten kun je verwerven?
• Wat is literatuur?
• Hoe zou alles eruit komen te zien als de technologie zich doorontwikkeld?
• In hoeverre worden lezers gestuurd in hun handelen door lezen?
• Bereikt de auteur wat hij wil?
• Welke boodschap zit er in de tekst? Brengt de tekst en/of deze boodschap mij tot een hoger niveau?
• In welke mate moeten we kritisch kijken naar een tekst als avonturier?
• Moeten we alles klakkeloos aannemen wat er staat geschreven?
• Gaat literatuur goed te werk?
• Hoe wordt het materiaal ons toegereikt?

4. Analyseer William Gibson’s Neuromancer (frag.) vanuit het perspectief van de literatuurwetenschapper als avonturier (300-400 woorden).
Er zitten veel details in Neuromancer. Het zijn flat characters: De auteur beschrijft de personages niet erg uitgebreid. De handelingen van Case waren onduidelijk en de emoties van personages ontbraken. Voorop stond het plot en daarna werden de personages pas belangrijk.

De tekst is technisch gedetailleerd en gefragmenteerd. De manier hoe de wereld beschreven wordt en word verkend zou je kunnen vergelijken met een Western. De personages zijn in dat opzicht ook klassiek.
De ervaring van het hoofdpersonage is surrealistisch te noemen omdat hij vloog. Gevoelens worden lichamelijke gevoelens. Hij heeft bijv. geen emotie over de nieuwe nier. Het is een zintuiglijke ervaring. Identiteit is niet belangrijk. Het is niet duidelijk waarom ze op een bepaalde manier handelen of hoe de personages in elkaar zitten. Emoties worden alleen beschreven als ze bruikbaar waren voor het verhaal. Diepe gevoelens zijn niet relevant. De nadruk ligt op gebeurtenissen en de wereld. Sterke karaktertrekken worden wel beschreven. Door de cyborg is er afstand tot de mens gecreëerd. Wendingen zie je niet aankomen. Voor een avontuur of plot is spanning nodig en daarom laat de auteur de lezer zoeken.

Het verhaal geeft duidelijk machtsverhoudingen weer. Er is sprake van een hiërarchie
tussen de personages. Wie staat waar? Molly staat boven Case.
Het boek is geschreven in spreektaal. Het uiterlijke gedrag (hoe de personages overkomen) is heel belangrijk omdat emoties ontbreken en je geen gedachten ervaart. Case wordt er in geluisd, maar dat laat hij niet merken.
Er blijven veel vragen over na het lezen van het fragment Neuromancer. Wie zijn de personages? Wat doen ze? In het verhaal zitten ook veel wendingen. Maar deze stijl lijkt wel te passen bij de avonturier die nieuwe stijlen wil ontdekken.
———————————————————————————————————-

+ Reflectie op de houding van de week en de bijbehorende vragen.

Onderzoekend, grensverleggend, gaat conventies uit de weg, zonder aanzien des persoons, fantasierijk, antiroutine, openstaan voor nieuwe dingen, nieuwe werelden, egocentrisch (wereld als middel om drang naar avontuur te bevredigen). Grijpt wereld om zich heen aan, wereld is middel om dingen te beleven. Egocentrisch, afsluiting nodig om nieuwe dingen tot zich te nemen, einzelgänger, lone wolf, op zichzelf aangewezen. Het zoeken naar diepere betekenissen, andere betekenissen. Zowel gefocust op details als op grote belevenissen. Standaard conventies in nieuw perspectief willen zien, gemakkelijk te bevredigen. Exotistisch: gefascineerd door alles wat vreemd of anders is dan eigen cultuur of achtergrond, hang naar het onbekende.

2. Wat is de relatie van de Avonturier tot Literatuur?

De avonturier leest geen teksten, hij leest ervaringen. Hij verzadigt door het lezen van literatuur zijn hunkering naar kennis, spanning en het onbekende. Hij grijpt elk boek aan om zijn grenzen te verleggen. Hierdoor staat hij open voor elk boek dat iets bevat waar hij mee kan ontsnappen aan routine. Deze queeste omvat van een historisch boek met uniek perspectief tot een sciencefiction plot waarbij een heel nieuwe wereld voor hem opengaat. Een verrassing of verandering is voor hem geen pijn maar een plezier. De avonturier wil namelijk afwijkend in plaats van normaal, nieuw in plaats van oud, en veranderen in plaats van stilstaan. De avonturier is op naar het sublieme, probeert dit zoveel mogelijk te benaderen. Hij zoekt naar bepaalde verhalen die dit doen. Een stroming die dit uitbeeldt is de Romantiek. Het sublieme bestaat zowel in gevoel als in schrift bij de avonturier. De avonturier is erg makkelijk te bevredigen en kan overal wat uithalen, omdat hij zo ruimdenkend is. Lang niet alles is te weten, dus elke nieuwe kennis, levert een potentieel nieuw inzicht op.

3. Wat voor vragen zou de Literatuurwetenschapper als Avonturier stellen?

• Op welke manier haal ik inspiratie uit een tekst?
•  Zijn er ervaringen uit de tekst te halen en op wat voor manier kan ik die uit de literatuur halen?
•  Dient het avontuur een hoger doel dan de literatuur alleen?
•  Wat zijn de grenzen van wat je literatuur noemt en waarom is dat?
•  In welk opzicht is literatuur uniek of innoverend? Hoe verschilt dit van het gros van literatuur?
• Wat en hoe worden dingen in literatuur gezegd (omschrijvend/ dialoog/enz.)?
•  Welke vragen en onderzoeken zijn er al gedaan? Wat kan ik zelf voor nieuws toevoegen?
•  Hoe ga ik door de literatuur anders naar mijn eigen omgeving kijken?
•  Vanuit welke context/tijd/achtergrond is t geschreven?

4. Analyseer William Gibson’s Neuromancer (frag.) vanuit het perspectief van de literatuurwetenschapper als avonturier (300-400 woorden).

De hoofdpersoon, Case is een antiheld. Hij is op een missie, maar de motieven zijn onduidelijk. Case is wel een echte avonturier, hij is niet bang voor nieuwe werelden, maar ook een soort tragisch personage. Hij lijkt ook onverschillig. Vroeger was hij een succesvolle agent, toen was er een bepaalde drugsverslaving en nu wordt hij weer ingezet. De context is vaag, hierdoor wordt plaatsing van het personage bemoeilijkt. De karakterisering vindt vooral plaats door de showing methode. Het karakter wordt opgebouwd uit de situaties, dialogen en zijn gedachtestromen die de auteur op papier heeft gezet. De auteur komt er niet als verteller tussen, behalve voor beschrijvingen van de omgeving. Tijdens de missie wordt er constant nieuwe informatie verteld en worden er nieuwe personages geïntroduceerd. De protagonist komt over als een relatief flat character, maar dit zal waarschijnlijk komen doordat het een tekstfragment is. Feitelijk zal hij een aardig round character zijn, omdat hij niet in één zin of woord te karakteriseren valt. Molly kan omschreven worden als een foil, die alle eigenschappen van Case extra benadrukt.

De gebeurtenissen lijken elkaar te volgen als oorzaak-gevolg, zonder de eerste gebeurtenis is de tweede niet mogelijk, er is dus sprake van unity of action. De weg lijkt nodig om er te komen. Het personage is erin gegooid, hij moet doorgaan en komt telkens nieuwe situaties en ervaringen tegen. De nieuwe (andere) wereld en nieuwe termen spreken ook voor avonturiers.  Doordat zowel Case als de lezer niet precies weet wat er gebeurt of gaat gebeuren, kan dit verhaal als avontuurlijk bestempeld worden.

De avonturier leest de tekst met oog op nieuwe kennis en ervaringen, om zo zijn grenzen te verleggen. Visualisatie van de tekst is nodig voor begrip. Je wordt als lezer geprikkeld, door nieuwe links, die niet logisch zijn, zoals de ‘smaak van blauw’. Hierdoor word je als lezer gedwongen een voorstelling te maken van de tekst en ontstaat er dus een groter inlevingsgevoel. De ervaring die je eruit kan halen, toont wat taal kan doen.

De avonturier ervaart deze tekst als uniek doordat de gebeurtenissen elkaar snel opvolgen in een wereld waar alles ‘nieuw’ voor hem is. Echter zal de literatuurwetenschapper als avonturier ook op zoek gaan naar een pareltje, een boek dat wellicht nog niet ontdekt is. Dit boek is nieuw, maar niet geheel origineel. In het jaar dat het uitkwam had je al Bladerunner. Dit boek ‘leest’ veel moeilijker dan Bladerunner, en hierdoor is er elke keer visualisatie nodig. De terminologie maakt het wel origineel. Gibson heeft een op zichzelf staande wereld gecreëerd, met eigen woorden en instrumenten. Dit is interessant voor de literatuurwetenschapper als avonturier. Hij heeft een nieuwe taal geïntroduceerd, maar hij borduurt ook voort op 1984. Gibson lijkt antwoord te geven op Orwell. Totalitaire regimes zijn minder aanwezig in dit verhaal, dit maakt het avontuurlijker. Beide waarschuwen ze voor de toekomst. Het lijkt ook een reactie op het drugsgebeuren van de jaren ’80. Het boek verlegt zeker grenzen en zorgt voor avontuur. Het boek laat zien hoe taal een nieuwe wereld kan bewerkstelligen, die de lezer meesleurt. De literatuurwetenschapper als avonturier zou kunnen denken dat als een werk niet echt nieuw is en er al veel onderzoek naar is gedaan, het werk niet meer de moeite waard is te lezen of onderzoeken. Aan de andere kant zou hij juist een nieuw perspectief eruit proberen te halen. Beide manieren van kijken zijn belangrijk voor de literatuurwetenschapper als avonturier. Zowel de zoektocht naar nieuwe/ originele literatuur als de zoektocht naar nieuwe perspectieven/ervaringen kan de literatuurwetenschapper als avonturier sturen in zijn onderzoek, maar dit perspectief verschilt per persoon. Ditboek is een voorbeeld van die spanning.

—————————————————————————————————————–

+ Gebruik van de concepten.
+ Lezing van de case study.

2. Wat is de relatie van de avonturier tot literatuur? (100 woorden)
De lezer voelt zich door de tekst geroepen om op avontuur te gaan, en hierbij moet hij vaak zijn fantasie gebruiken. De taal of het jargon waarin de tekst geschreven is geeft ook informatie over de tijd waarin deze tekst is geschreven, en geeft vaak ook inzichten in maatschappelijke verhoudingen. De literatuurwetenschapper leest boeken om inspiratie op te doen, om nieuwe dingen te ontdekken. Literatuur is altijd een avontuur, maar de mate van avontuurlijkheid hangt ook af van de positie die de lezer inneemt. De lezer kan zelf de tekst onderzoeken maar hoeft niets voor waar aan te nemen, in deze zin wijst dit op een kritische en onderzoekende houding. Deze kritische houding komt weer terug in het kunnen innemen van verschillende perspectieven. De avonturier is op zoek naar nieuwe dingen in de tekst, naar dingen die hij nog moet ontdekken of onderzoeken. Het gaat eerder om de reis dan om het halen van een doel. Het nieuwe verhaal verandert steeds.

Een verhaal kan ook een open einde hebben. Het gaat dus om de spanning, om de ervaring. Een avontuurlijk boek hoeft niet per se fictie te zijn, geschiedenis lezen kan ook spannend zijn. Belangrijk is dat er veel ruimte overblijft voor interpretatie zodat de lezer op onderzoek uit kan gaan.

3. Wat voor vragen zou de literatuurwetenschapper als avonturier stellen?

• Hoe biedt een bepaalde tekst een nieuw perspectief?
• Wat kan ik hiervan opsteken?
• Welke emoties maakt de tekst bij de lezer los?
• Wat maakt de tekst spannend?
• Is de tekst actueel?
• Welke perspectieven worden er ingenomen?

4. Analyseer William Gibson’s Neuromancer (frag.) vanuit het perspectief van de literatuurwetenschapper als avonturier (300-400 woorden).

De karakters in de gelezen fragmenten waren niet duidelijk getypeerd, dit moest de lezer zelf uitzoeken. Het was moeilijk om er achter te komen welke rol de verschillende karakters speelden. In het tweede deel was er nog meer onduidelijkheid en daardoor werd het moeilijk om te onderscheiden waar sommige karakters ophielden en andere begonnen. De tekst is als grensverleggend te beschouwen omdat de grenzen van het menselijke erin worden overschreden. Ook wordt er in de gelezen fragmenten op een nieuwe manier gecommuniceerd; de cyberspace staat centraal. Ook hier is het element van taal belangrijk: de taal die in de fragmenten werd gebruikt had eerst een vervreemdend effect, maar naarmate je meer hebt gelezen begin je die taal te begrijpen en kom je als lezer in deze nieuwe wereld terecht. Naarmate je een taal meer eigen bent, ben je ook bekender met de wereld waarin deze taal wordt gesproken.

Sommigen meenden dat Case beschouwd kan worden als een “round character”, maar het bleek toch moeilijk om je in te leven in het karakter van Case. Hij kan beschouwd worden als “antihero”, omdat hij een aantal slechte eigenschappen heeft (drugsgebruik, stelen).

Er is duidelijk sprake van “showing”: de auteur intervenieert niet in het verhaal. De gebeurtenissen in het verhaal leken allemaal erg geprogrammeerd en daardoor minder menselijk. De rest van de karakters kunnen zeker beschouwd worden als “flat characters”: er werden weinig details, emoties of verhoudingen tussen de verschillende karakters weergegeven. Case kwam niet als een emotioneel persoon over. Het is een gefragmenteerd verhaal, net als de gebeurtenissen die erin worden weergegeven. Het kwam over als random, maar wel geprogrammeerd, het deed denken aan een algoritme. Rare situatie, de lezer wordt in het diepe gegooid, net als de karakters. Het is niet Case zijn intentie om de wereld te redden, hij heeft geen keus: hij moet wel.

Het verhaal had geen duidelijk einde.

Het feit dat er zoveel onduidelijke elementen in de gelezen fragmenten zaten was aan de ene kant lastig, maar aan de andere kant geeft dit de avonturier weer iets om te onderzoeken.

Het boek geeft een angst weer die in die periode heerste.

——————————————————————————————————————–

+ Lezing van de case study.

“We probably cannot produce people who are firm against every manipulation.” Deze zin staat in het onlangs verschenen boek Not for Profit. Why Democracy Needs the Humanities (2010) van de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum. In een tijd van wereldwijde economische crisis legt Nussbaum daarin uit dat een democratische maatschappij niet zonder de “humanities” – de geesteswetenschappen – kan.

Op het eerste gezicht lijken studies als literatuuwetenschap en letterkunde wellicht nutteloos, omdat ze niet direct (of misschien helemaal niet) tot economisch winst leiden. Maar zonder de humaniserende effecten van deze disciplines, zonder zelfstandig denken, fantasie en empathie kan een democratische maatschappij uiteindelijk niet overleven, stelt Nussbaum. Ook een universiteit en onderwijsbeleid die naar deze overtuiging handelen zullen geen studenten kunnen produceren die tegen elke vorm van verleiding en manipulatie bestand zijn: “We probably cannot produce people who are firm against every manipulation.” Maar ze moeten het volgens Nussbaum in ieder geval proberen.

In zijn recensie van Nussbaum’s studie in het NRC van 27 augustus 2010 merkt Arnold Heumakers op, dat Nussbaum’s zin een opvallende tegenstrijdigheid bevat: Als je het over het ‘produceren’ van mensen hebt neem je uiteindelijk zelf toch ook een instrumentele en manipulatieve houding in? Moet het onderwijs dan mensen vormen “zoals een fabriek dingen maakt” (Heumakers)?

Heumakers onthult in Nussbaum’s boek een performatieve tegenstelling die kenmerkend is voor een humanistische opvatting van de geesteswetenschappen en, vooral van literatuur in het algemeen. De Engelse letterkundige en dichter Matthew Arnold (1822-1888) bijvoorbeeld wilde literatuur en cultuur al in de 19e eeuw als middel voor de humanisering van de maatschappij inzetten. Arnold dacht dat het lezen en bestuderen van ‘goede’ literatuur, met klassieke teksten uit de antieke oudheid als ultieme maatstaf, tot een meer omvattende en niet alleen technisch-economische ontwikkeling van mens en maatschappij zou leiden. Zijn favoriete metafoor voor deze eenzijdige en negatieve ontwikkeling van de geindustrialiseerde samenleving was het begrip “machinerie” – opvallend genoeg een term die juist heel erg aan Nussbaum’s formulering (“produceren”) en Heumaker’s toelichting (“fabriek”) doet denken. Kan de literatuurwetenschapper als leraar – als iemand die er een humanistische opvatting van literatuur op nahoudt – überhaupt aan deze paradox ontkomen: de literatuur, die geen doel zou moeten hebben, voor iets gebruiken?

Lemma’s:

• Enlightenment
• Essay
• Humanism
• Didactic literature
• Persona, Tone, and Voice

Literaire teksten:

• Muriel Spark. The Prime of Miss Jean Brodie (frag.)
• CASE STUDY: David Foster Wallace. “Consider the Lobster”

Neem James T. Kirk, captain van de USS Enterprise en steeds onderweg om de “final frontier” van de ruimte te verleggen. “To boldly go where no man has gone before” betekende voor hem vooral: Zoek het risico op om iets nieuws te kunnen beleven en ervaringen te maken die thuis ondenkbaar zijn; als er onderweg vreemde beschavingen kunnen worden ontdekt of onbekende sterrenstelsels in kaart worden gebracht is dat mooi meegenomen. (Zijn superrationalistische eerste officier, de verlichtingsdenker Mr. Spock, beschouwde dit trouwens altijd als een uitermate dubieuze houding).

Wat zijn motivatie betreft verschilt de sixties ruimte-macho Captain Kirk eigenlijk niet eens zo sterk van een meer eigentijdse incarnatie van de figuur van de avonturier, de roekeloze “thrill seeker” en multimediale actionstar Lara Croft. Of van de ridders uit de middeleeuwse Arturromans die steeds op nieuw de veilige en beschaafde omgeving van het hof verlieten om in bossen, moerassen en woestijnen wonderlijke en gevaarlijke avonturen te beleven die met de lezers konden worden gedeeld.

Wat als “nieuw”, “vreemd”, “anders” en “onbekend” kan worden beschouwd is daarbij natuurlijk altijd een kwestie van perspectief. Elk eerste contact met inboorlingen of ruimtewezens is immers een ontmoeting met iemand die er al is. En misschien hoef je je voor het maken van nieuwe ervaringen ook helemaal niet te verplaatsen? Het kijken naar een film of lezen van een boek lijkt een even goede, misschien zelfs betere optie – zeker als je op zoek bent naar veel verschillende soorten ervaring en niet alleen de adrenaline-roes van gevechten, achtervolgingen en last minute ontsnappingen.

Lemma’s:

• Sublime
• Queer Theory
• Plot
• Character and Characterization
• Neoclassic and Romantic

Literaire teksten:

•  Susan Sonntag. “Notes on Camp”
• CASE STUDY: Mary Shelley. Frankenstein (fragment)

Hallo

Met name in de middeleeuwen voerden monniken echter niet alleen een bestaan als dienaar van god, maar ook als dienaar van teksten. In de tijd vóór de uitvinding van de drukpers in Europa door Johannes Gutenberg rond 1450 was een van de belangrijkste taken van veel monniken het kopiëren van kostbare handschriften, van de Bijbel natuurlijk, maar ook van andere teksten. Geleerde monniken en theologen zoals Bernardus van Clairvaux (1090-1153) schreven religieuze traktaten en preken en voorzagen canonieke bijbelteksten uitgebreid van commentaren en interpretaties (exegese) om hun eigenlijke betekenis duidelijk te maken. (Van Bernardus zijn vooral zijn preken over het Hooglied, een erotische tekst uit het oude testament, bekend, maar ook zijn theologische rechtvaardiging van de tweede christelijke kruistocht naar het nabije Oosten, 1147-1149). Kloosterbibliotheken waren lange tijd de belangrijkste bewaarplaatsen van boeken en schakelpunten in de archivering en overdracht van kennis in het algemeen.

Op theologisch gebied speelden monniken als kopisten en commentatoren een belangrijke rol bij het ontstaan van een lange interpretatiegeschiedenis van de Bijbel en de integratie van de antieke filosofie, bijv. van teksten van Aristoteles, in de christelijke theologie. Cruciaal voor de overlevering van Aristoteles’ filosofische en poëticale teksten was echter wel de Spaans-arabische geleerde Ibn Rushd/Averroës (1126-1198) die in de 12de eeuw aan het Mohammedaanse hof in Spanje commentaren op Arabische vertalingen van Aristoteles schreef. In de chaotische tijden voor en na de val van het Romeinse rijk waren in West-Europa de meeste geschriften van Aristoteles verloren gegaan en zijn filosofie in vergetelheid geraakt.

De Duitse monnik, theoloog en reformator Maarten Luther (1483-1546) bracht de rol van zijn collega’s als commentatoren van bijbelteksten tijdens de reformatie een misschien wel even zware slag toe als Gutenberg dat met de uitvinding van de drukpers voor hun rol als kopisten had gedaan. Volgens Luther moest namelijk elke gelovige in staat worden gesteld om de bijbel zelf in volkstaal te kunnen lezen en te begrijpen. Zijn motto sola scriptura (= alleen door de Bijbel zelf) ging dwars in tegen de autoriteit van commentaar en traditie in de katholieke kerk en legde de nadruk op de directe interpretatie door de gelovigen zelf. Niettemin was het later in de 19e eeuw juist de protestantse theologie die belangrijke impulsen voor het ontstaan van de hermeneutiek (de interpretatieleer) als literatuurwetenschappelijke methode gaf. Hedendaagse “monniken” die in blogs en online-fora eindeloos en onvermoeibaar over de betekenis van hun favoriete films, romans en andere teksten debatteren staan dus in een hele lange traditie – langer dan ze zelf misschien denken.

Materiaal

Lemma’s:

• interpretation and hermeneutics
• semiotics (Pierce)
• canon of literature
• intentional fallacy
• textual criticism

Literaire teksten:

• Gustave Flaubert. De verzoeking van de heilige Antonius (frag.)
• CASE STUDY: Alan Moore and Kevin O’Neill. The League of Extraordinary Gentlemen (frag.)

Schandalen aan het licht brengen en tegelijk de maatschappelijke werkelijkheid willen doorgronden, deze combinatie vind je al bij de legendarische “razende reporter” Egon Erwin Kisch (1885-1948). Hij was de eerste drager van deze titel en uitvinder van een image dat decennia’s later door Kermit de kikker in zijn Sesame Street News Flash nog in eer werd gehouden: trenchcoat, hoed en microfoon. In politiek roerige tijden werkte Kisch als reporter en schrijver in Praag en Berlijn. Hij was betrokken bij de onthulling van schandalen, zoals de ontmaskering van een Russische spion in het Oostenrijkse leger aan de vooravond van de eerste wereldoorlog, de overste Alfred Redl (een makkelijke prooi voor de Russische geheime dienst vanwege zijn verborgen gehouden homoseksualiteit). Maar Kisch was niet alleen een maker van nieuws maar ook een bevlogen beoefenaar van de reportage als verdieping, zoals in zijn Amerikaanse reisreportages van 1930 waarin hij de sociale ongelijkheid in de V.S. kritisch onder de loep nam (Ze dragen de ironische maar ook bewonderend bedoelde titel Paradies Amerika).

De reporter, zo laat Kisch zien, moet gebeurtenissen symptomatisch kunnen lezen. Hij moet achter de anekdote en achter het schandal de grotere verbanden kunnen opsporen en niet alleen de werkelijkheid beschrijven, maar ook de mechanismen erachter blootleggen.

Lemma’s:

• Marxist criticism
• Realism and naturalism
• Imitation
• Sociology of literature
• Point of view

Literaire teksten:

• Bret Easton Ellis. American Psycho (frag.)
• CASE STUDY: Douglas Coupland. Microserfs (frag.)

Omdat zijn vak vooral uit leugens, manipulatie en misleiding lijkt de bestaan heeft de spin doctor zelf over het algemeen een uitermate slechte pers. Karl Rove was lange tijd de meest gehate man van Washington. In Nederland hebben velen met groot leedvermaak gezien hoe Kay van der Linde zich in novemder 2009 zelf een neerwaardse spiraal in spinde, door tijdens een gastcollege aan de UvA wat al te openhartig over zijn toenmalige werkgever te praten: “Rita? Niets dan gebakken lucht!” (door hem zelf gebakken, overigens).

Maar misschien heeft de enorme haat voor de spindoctor ook met het feit te maken dat zijn creatieve omgang met woorden enorme twijfels kan zaaien of taal überhaupt ooit waarachtig is en direct naar de werkelijkheid verwijst. Want is de verschuiving van betekenissen en hun verwarrende gelaagdheid niet juist een kenmerk van alle soorten tekst, van reclameslogans en politiek commentaren, maar ook van dagboeken, liefdesbriefen en – vooral – van literatuur?

Lemma’s:

• Allegory
• Figurative language
• Metaphor, theories of
• Rhetoric
• Rhetorical figures
• Speech-act-theory

Literaire teksten:

• Toni Morrison. “Nobel Lecture”
• CASE STUDY: Plato. Sofist (frag.)